Ortoreksja – niebezpiecznie zdrowe odżywianie

0
541

Jeden z najczęstszych przekazów w mediach, literaturze oraz wśród ekspertów z zakresu medycyny oraz zdrowia mówi, że trzeba odżywiać się zdrowo i prowadzić zdrowy tryb życia. I generalnie wszyscy się z tym zgadzamy, a wielu wciela go w życie (lub próbuje i to też jest bardzo ważne), zgodnie ze swoimi możliwościami i przekonaniami, gdyż nasze definicje „zdrowego odżywiania” często różnią się, czasami wręcz drastycznie. Czy istnieje jednak taka granica, po przekroczeniu której  zdrowe żywienie może stać się niebezpieczne?

Ortoreksja jako zaburzenie odżywiania

Ortoreksja – nazwa tego zaburzenia może nasuwać skojarzenia z innym schorzeniem – anoreksją. Łączy je zaliczenie obydwu w poczet zaburzeń odżywiania oraz człon –reksja (z gr. orexia, czyli apetyt, pożądanie). Orto natomiast wywodzi się od słowa ortho, czyli prawidłowy. O jego występowaniu mówi się, gdy u pacjenta dochodzi do obsesji na punkcie spożywania jedynie zdrowej żywności, co powoduje znaczne ograniczenia w zakresie spożywanych produktów.

Czym objawia się i jak przebiega ortoreksja?

Słowa ortoreksja po raz pierwszy użył w 1997 Steven Bratman, amerykański lekarz, który jej objawy zauważył u siebie, a także wśród wielu swoich pacjentów. Jak można scharakteryzować przebieg tego zaburzenia? Zwykle zapalnikiem do jego rozwoju jest pogorszenie stanu zdrowia lub chęć jego poprawy- może być to alergia (jak w przypadku doktora Bratmana), chęć utraty dodatkowych kilogramów czy zmiany stylu życia na zdrowszy, by uniknąć występowania chorób lub wprowadzenie ograniczeń wynikających z już występujących schorzeń.

Ortorektycy stopniowo rezygnują ze spożywania produktów, które postrzegają jako niezdrowe bądź ze względu ich skład, stopień przetworzenia czy potencjalne zanieczyszczenia takie jak metale ciężkie, herbicydy czy sztuczne dodatki (np. słodycze, mięso, ale także np. nabiał czy przetwory zbożowe), ale także ze względu na nieznane lub uznane za niebezpieczne pochodzenie (np. korzystanie tylko z produktów pochodzących od lokalnych dostawców lub posiadających certyfikat żywności ekologicznej). Każdy ortorektyk ma własny zestaw wyznawanych zasad i zakres ograniczeń może znacznie różnić się pomiędzy konkretnymi osobami. W skrajnych przypadkach dopuszczają oni spożycie wyłącznie wody, pochodzącej jedynie z zaufanego źródła.

Większą część dnia ortorektyka zajmuje żywienie- jego planowanie, przygotowywanie oraz konsumpcja. Każdy posiłek jest wcześniej dokładnie zaplanowany, spożywany powoli, w spokoju; każdy kęs jest żuty wielokrotnie, a posiłkowi towarzyszy jego kontemplacja. Innymi typowymi zachowaniami są: przedkładanie jakości posiłku nad jego smak czy przyjemność z jego spożywania, unikanie spożywania posiłków przyrządzonych przez inne osoby (np. w restauracjach oraz podczas spotkań towarzyskich) lub przygotowanie na taką okoliczność własnego dania. Prowadzi to do pewnej izolacji od społeczeństwa, ponieważ często ortorektycy nie czują się dobrze spożywając posiłki w towarzystwie, zwłaszcza osób, które nie podzielają ich poglądów. Często celowo unikają udziału w wydarzeniach, podczas których podawana jest żywność. Charakterystyczne jest też surowe karanie się za każde odstępstwo od diety oraz poczucie winy czy odrazy do samego siebie za złamanie wyznaczonych zasad. Często także ortorektycy wolą głodować niż spożyć posiłek uznany przez nich za niezdrowy lub zanieczyszczony.

Jak ortoreksja wpływa na stan zdrowia?

Takie zachowanie może prowadzić do wystąpienia wielu konsekwencji zdrowotnych. Zwykle dochodzi do znacznego spadku masy ciała oraz niedożywienia (zwłaszcza w przypadku osób stosujących skrajne ograniczenia), a także osłabienia, zaburzeń stężeń elektrolitów (m.in. obniżony poziom sodu we krwi), kwasicy, podwyższenia stężeń enzymów wątrobowych AlAT, AspAT oraz bilirubiny (zaburzeń pracy wątroby), braku miesiączki, niedoborów żelaza, białka oraz witaminy B12 oraz innych. Zaburzenie to wpływa także na sferę życia psychicznego oraz społecznego; obserwuje się obniżenie nastoju, a także izolację od społeczeństwa oraz występowanie dysfunkcji w życiu codziennym.

Jak diagnozuje się ortoreksję?

Ponieważ ortoreksja jest zaburzeniem opisanym stosunkowo niedawno, nie ustalono jeszcze jednolitych kryteriów diagnostycznych. Jednym z najczęściej wykorzystywanych narzędzi jest kwestionariusz ORTO-15 (opracowany na podstawie testu Bratmana, zaproponowanego przez twórcę pojęcia). Składa się on z 15 pytań, na które odpowiedź określa się w czterostopniowej skali (zawsze, często, rzadko, nigdy). Pytania dotyczą zarówno aspektów klinicznych, emocjonalnych jak i poznawczych. Każdej odpowiedzi przypisana jest określona liczba punktów i na podstawie ich sumy określa się prawdopodobieństwo wystąpienia ortoreksji. Kwestionariusz ten jest dostępny także w Internecie.

Jakie są metody leczenia ortoreksji?

Podstawową metodą leczenia ortoreksji jest terapia psychologiczna, poznawczo-behawioralna. Stosuje się także leki- selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), których zadaniem jest poprawa nastroju. Ponadto wdrażane jest leczenie występujących powikłań ortoreksji. Wskazana jest także konsultacja z dietetykiem, zwłaszcza w przypadku pacjentów niedożywionych.

Kim jest ortorektyk?

Zauważa się różne czynniki, które mogą predysponować do wystąpienia ortoreksji; wymienia się wśród nich m.in. wyższe wartości wskaźnika BMI, zaburzenia w relacjach z jedzeniem czy niższy poziom wykształcenia. Nie ma zgodności co do związku płci z występowaniem ortoreksji; niektórzy autorzy wskazują, że występuje ona częściej wśród kobiet, inni- że u mężczyzn, zaś w części prac nie zauważono takich różnic. Prawdopodobnym jest także, że ortoreksja częściej występuje wśród osób stosujących dietę wegetariańską i jej odmiany (weganizm, witarianizm, frutarianizm), członków organizacji walczących o prawa zwierząt czy zajmujących się roślinami GMO oraz żywnością organiczną.

Również osoby odchudzające się i dążące do osiągnięcia szczupłej i wysportowanej sylwetki są bardziej narażone na występowanie ortoreksji. Może się ona łączyć także z występowaniem zaburzeń psychicznych, takich jak hipochondria, fobia czy zaburzeni a obsesyjno- kompulsywne. Znaczenie mogą mieć także mechanizmy związane ze sferą duchową oraz religijną człowieka. Wskazuje się także, że wcześniejsze rozpoznanie innych zaburzeń odżywiania sprzyja występowaniu ortoreksji. Również dietetycy są grupą zawodową bardziej narażoną na występowanie ortoreksji.

Ortoreksja na tle innych zaburzeń odżywiania

Ponieważ ortoreksja zaliczana jest w poczet zaburzeń odżywiania, ma wiele cech wspólnych z innymi zaburzeniami zaliczanymi do tej grupy. Przede wszystkim skupia się na relacji z jedzeniem, planowaniu posiłków i narzucaniu sobie sztywnych zasad żywieniowych, związanych z wykluczaniem niektórych produktów. Dotyka częściej perfekcjonistów, a stosowanie się do ustalonych założeń daje im poczucie kontroli oraz władzy nad swoim życiem oraz ciałem. Różnią się natomiast klasyfikacją- anoreksja oraz bulimia włączane są w poczet chorób (uwzględnionych w klasyfikacji ICD-10 oraz ICD-11), natomiast ortoreksja jest zaburzeniem, które nie pojawia się na tej liście.

Ortorektycy skupiają się przede wszystkim na jakości i składzie spożywanych produktów, zaś w anoreksji i bulimii głównym przedmiotem zainteresowania jest ich ilość. Również podejście do wyglądu oraz masy ciała różni się- podczas gdy w anoreksji i bulimii jest to bardzo ważny aspekt, w ortoreksji nie jest to przedmiotem zmartwień; ważniejsze jest bezpieczeństwo żywności oraz jego wpływ na zdrowie.  

 

Bibliografia:

  • Dittfeld A., Koszowska A., Fizia K., Ziora K.: Ortoreksja- nowe zaburzenie odżywiania. Annales Academiae Medicae Silesiensis 2013; 67(6): 393-399
  • Łucka I., Janikowska-Hołoweńko D., Domarecki  P., Plenikowska-Ślusarz T., Domarecka M: Ortoreksja – oddzielna jednostka chorobowa, spektrum zaburzeń odżywiania czy wariant zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych? Psychiatr. Pol. 2019; 53(2): 371–382
  • Tremelling K., Sandon L., Vega G.L., McAdams C.J.: Orthorexia Nervosa and Eating Disorder Symptoms in Registered Dietitian Nutritionists in the United States. J Acad Nutr Diet. 2017 Oct;117(10):1612-1617

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here